یکی از بی ‌نظیر ترین یادمان های معماری ایران در دوره اسلامی برج قابوس ابن‌ وشمگیر است که در شمال شهر گنبد و در سه کیلومتری بازمانده شهر قدیم جرجان مرکز حکومت آل زیار قرار دارد که از نظر هنر معماری و تاریخی ، یادگاری بس ارزنده از دوران آبادی و شوکت سرزمین جرجان و دودمان آل زیار است .
این بنای باشکوه در میان پارکی بزرگ و زیبا جای گرفته و از کیلومتر های دور نظر هر بیننده‌ ای را به خود جلب کرده و در گذشته هادی و راهبر مسافرینی بوده که از این سرزمین عبور می‌ کرده‌ اند .
 
اثر مذکور به سال 397 هجری جهت آرامگاه شمس ‌العماره بر روی تپه ‌ای به بلندی 15 متر ساخته شده است . ارتفاع برج 55 متر است که با احتساب بلندی تپه ، در مجموع 70 متری از سطح زمین بلندی دارد .
این بنا به صورت برج بلندی با نقشه ستاره ‌ای شکل و گنبد مخروطی به ارتفاع 18 متر است که بر بدنه آن 10 ترک دارد . راس ترک 1 .60 متر و قاعده آن 1 .4 متر از هم فاصله دارد ، محیط اصلی گنبد 30 متر و 144 میلیمتر است . در بدنه شرقی روزنه ‌ای تعبیه شده است که ارتفاع آن 1 .90 متر است و همان روزنه ‌ای است که می ‌گویند پیکر بی جان قابوس به جهت وداع در تابوتی بلورین آویزان شده بود . در ضلع جنوبی یک در ورودی قرار دارد و درون طاق هلالی و سر در‌آن دو رشته مقرنس ‌کاری زیبا به چشم می ‌خورد .
این مقرنس ‌ها در عین سادگی در شمار نخستین مقرنس کاری هایی است که در بناهای ایرانی بعد از اسلام دیده می ‌شود . بر روی بدنه آجری به بلندی سه متر از پایین و فاصله حدود دو متر از زیر قاعده مخروط ، دو ردیف کتیبه آجری به خط کوفی ساده در میان قاب های آجری که از نظر متن و کلمات عینا مانند یکدیگرند نصب شده است . کتیبه مذکور با آجر ساده قرمز و در ضمن سادگی بسیار زیبا برجسته و خوانا است .
ترجمه متن کتیبه چنین است : این کاخ شمس‌ المعالی است _ امیر شمس ‌المعالی‌ الامیر _ فرزند امیر قابوس بن وشمگیر به ساختن آن در طول حیات خود دستور داد به سال 397 هجری قمری .
از این کتیبه معلوم می ‌شود که بنای کنونی به نام آرامگاه ابوالمعالی قابوس بن وشمگیر آل زیار شهرت دارد که در اصل شامل ساختمان کاخ بلندی بوده که سپس به آرامگاه پادشاه مشهور آل زیار اختصاص یافته است . برج گنبد از آجر های مخصوص که اصطلاحا آجر های ریشه‌ دار نامیده می ‌‌شود و با ملاط ساروج ساخته شده است .
آنچه در این برج به شدت جالب توجه است ضد زلزله و ضد نم بودن این برج است .
پروفسور ارتوافام پوپ در مورد این بنا چنین نوشته است : در زیر سمت شرق کوه های البرز و در برابر صحراهای پهناور آسیا یکی از بزرگترین شاهکار های معماری ایران با تمام شکوه و عظمت خود قد برافراشته است . این بنا گنبد قابوس بقعه آرامگاه قابوس بن وشمگیر می باشد و برج آرامگاه از هر گونه آرایش مبراست . جنگنده ای با نیروی ایمان در قتال رو در روی ، پادشاهی شاعر در نبرد با ابدیت  ، آیا آرامگاهی چنین عظیم و مقتدر وجود دارد ؟ محمد علی قورخانچی نیز تحقیقی در مورد گنبد قابوس داشته و در کتاب نخبه سینیه خود گنبد قابوس را در نیم فرسخی خرابه های شهر جرجان دانسته و نظیری را برای این گنبد در ایران زمین موجود ندانسته است در معماری سنتی ایران به چنین بناهای عظیم و کشیده ای که ( میل نیز نامیده می شوند ) در طول راه ها برای راهنمایی و تعیین مسیر کاروان ها احداث می شده زیاد بر می خوریم ولی هیچکدام آنها به پای عظمت گنبد قابوس نمی رسند .
 
مشخصات بنا : گنبد قابوس شامل دو قسمت است :
1 - پی یا پای بست بنا و بدنه
2 - گنبد مخروطی
پی سازی بنا از زمین سفت شروع و تا ارتفاع حدود 15 متری با آجر و مصالح مشابه خود بنا انجام شده است . درون پای بست سردابی وجود داشته که پا کار طاق آن هنوز بر جای است ولی بر اثر کاوش های پیاپی کاوشگران که در پی گنج بوده اند آثاری از کف آن بر جای نمانده است . بدنه مدور خارجی گنبد قابوس دارای 15 ترک ( دندانه نود درجه ) می باشد ( همانند ستاره ده پر ) این ترک ها که در اطراف آن و به فواصل مساوی از یکدیگر قرار دارند  ، از پای بست بنا شروع و تا زیر سقف گنبدی ادامه می یابد و میان این ترک ها با کوهه ای آجری پر شده است ( به جز درب ورودی ) رأس این ترکه ها به اندازه یک متر و سی چهار سانتی متر از یکدیگر فاصله دارند . قطر داخلی گنبد به طول نه متر و هفتاد سانتی متر و قطر آن از قاعده ترک ها به طول چهارده متر و شصت و شش سانتی متر و طول قطر آن از رأس ترک ها یا به عبارتی قطر ارباب یا پای بست آن هفده متر و شش سانتی متر می باشد ضخامت میل از پائین به بالا کرنش کمی دارد و در ارتفاع 37 متری گنبد مخروطی بنای برج را تکمیل می کند . این گنبد که با آجر های مخصوص دنباله دار کفشکی ساخته شده است دو پوسته است .
گنبد درونی مانند گنبد های خاکی به شکل نیم تخم مرغی و از آجر معمولی است و پوسته بیرونی با آجر دنباله دار  ، و ارتفاع این گنبد مخروطی 18 متر است در بدنه شرقی روزنه ای تعبیه شده که ارتفاع آن یک متر و نود سانتی متر است عرض روزنه در قسمت بالا 73 و در وسط 75 و در پائین 80 است . در ضلع جنوبی آن یک ورودی می باشد که 5/1 متر عرض و 55/5 متر ارتفاع دارد . در درون طاق هلالی سر در آن  ، مقرنسی است که به نظر می رسد در مراحل نخستین پیشرفت این نوع تزئینات معماری و گچ بری است . شاید این مقرنس ساده و در عین حال زیبا از اولین نمونه های مقرنس سازی در بناهای اسلامی می باشد که به تدریج تکمیل شده است دکتر ویلسن آمریکایی نماینده دانشگاه پنسیلوانی نیز در بازدید و تحقیقاتی که از این بنا داشته راجع به این مقرنس ها چنین نوشته است :
بالای در  ، داخل هلال مدخل گیلوئی مقرنسی است که در مراحل اولیه ترقی می باشد و این یکی از نمونه های تزئینی است از اصول یک معماری که بعد اهمیت پیدا کرده است ؟ در ردیف کتیبه صوفی به صورت کمربند وار بدنه را آرایش کرده است که یک ردیف آن در 8 متری پای آن و دیگری بالا در زیر گنبد مخروطی قرار دارند نوع نوشته کوفی کتیبه ها ساده و آجری است حروف آن آرایش ندارند . برجسته و خوانا می باشد و حاشیه دور آنها قاب مستطیلی شکلی است از آجر .
 
متن کتیبه ها چنین است :
1 - بسم الله الرحمن الرحیم ( بنام خداوند بخشیده مهربان )
2 - هذ القصر المعالی ( این است کاخ عالی )
3 - الاصیر شمس المعالی ( امیر شمس معالی )
4 - الاصیر ابن الاصیر ( امیر سپر امیر )
5 - قابوس ابن وشمگیر قابوس فرزند وشمگیر
6 - امر به نبائه فی حیاتی ( فرمان داد به بنای آن در زندگی خویش )
7 - سنه سبع و تمسین و ثلثماته قمریه ( سال سیصد و نود و هفت قمری )
8 - و سنه خمس و سیعین و ثلثماته (سال سیصد و هفتاد و پنج شمسی )
این برج در طی عمر خود سه بار تعمیر و مرمت شد آخرین بار نیز در سال 1349 تعمیر اساسی آن انجام گرفت بطوری که این شاهکار معماری اسلامی که با شکوه کمترین ابنیه قرن چهارم هجری است حفظ و مصون گشت . مصالح بکار رفته در این بنا ملات ساروج و آجر است این بنا تماماً از آجر های پخته قرمز ساخته شده است آجرهای سخت این بنا بدلیل عوامل جوی بمرور به رنگ برنزی در آمده است در نحوة اجرای این ساختمان بدلیل نبودن امکانات و تکنولوژی پیشرفته به جای چوب بست از کوبه و متراکم کردن خاک به دور نما بصورت مارپیچ و پله ای تا انتهای آن استفاده شده است که بعد از اتمام بنا خاکها را بصورت تپه در اطراف بنا پخش نموده اند .
شمس المعالی قابوس ابن‌وشمگیر
شمس‌المعالی خود مردی فاضل ، هنرپرور ، خطاط و نویسنده ‌ای زیردست و متفکر بوده است و به زبان فارسی و عربی مطلب نگاشته و دربار وی محل تجمع علما و دانشمندان بوده به طوری که ابوریحان بیرونی کتاب معروف خود آثار الباقیه را به سال 390 ه .ق به نام او تالیف کرده است . در عین حال متون تاریخی نیز او را مردی تندخو ، بی‌رحم و سیاستمداری افراطی معرفی کرده‌اند . برج عظیم شهر گنبد قابوس در سال 1316 هجری برگرفته از نام این حکمران است .
 
در حالی که پرونده ثبت برج گنبد قابوس یا میل گنبد بلند ترین برج آجری کشور برای ثبت در فهرست میراث طبیعی و تاریخی یونسکو آماده می شود ، مسئولان شهرداری شهرستان گنبد کاووس قصد دارند با ساخت یک مجتمع تجاری 13 متری در حریم درجه یک این بنا ثبت این اثر را در فهرست جهانی غیرممکن کنند .
به گزارش « میراث خبر » ، میل گنبد ، بلندترین برج آجری کشور است که در استان گلستان جای گرفته و در قرن چهارم هجری قمری ساخته شده است . هم اکنون شهرداری شهرستان گنبد کاووس قصد دارد در ۶ متری از عرصه این بنا یک مجتمع تجاری و رستوران بسازد .
این گنبد در استان گلستان و در شهرستان گنبد کاووس جای گرفته است  .
chn.ir
tebyan.net